بهره وری در صنعت کشاورزی ،ارائه آقایان بابک رحمتی و مجیدفریاد،مدیریت کسب و کار و بهره وری,استادادیبی

عوامل موثر بر بهره وری غلبه داشتن كشاورزي سنتي تقريبا تمام شاغلين بخش كشاورزي در كشور ساكن مناطق روستايي هستند. فعاليت اصلي روستائيان كشاورزي است. رواج كشاورزي سنتي و پراكندگي زمينهاي كشاورزي، توزيع ناعادلانه مالكيت زمين، بالا بودن نرخ بيسوادي، پايين بودن نرخ پس انداز، كمبود منابع مالي و پايين بودن سرمايهگذاري در بخش كشاورزي، كاربرد تكنولوژي عقب مانده باعث كاهش بهرهوري زمين، آب و نيروي انساني ميشود. پايين بودن بهرهوري نيروي انساني زماني اتفاق ميافتد كه تعداد افراد بيشتري در يك قطعه زمين مشغول به كار باشند. به عبارتي ديگر وقتي عمليات مختلف كشاورزي (كاشت، داشت و برداشت) در يك هكتار زمين به دو كارگر نياز داشتهباشد، عملاً بيش از چهار نفر در اين قطعه زمين مشغول باشند، بهرهوري نيروي كار به نصف كاهش يافته است. قابل ذكر است كه در كشورهاي پيشرفته به بركت وجود واحدهاي تحقيقاتي و پژوهش گسترده هر روز شاهد عرضه انواع مختلفي از بذرهاي اصلاح شده، سموم دفع آفات و كودهاي شيميايي متناسب با نياز كشاورزان بوده و با توجه به نرخ بالاي با سوادي و وجود امكانات مالي، شيوههاي جديد به سرعت جايگزين شيوههاي قديمي كشاورزيميشود به نحوي كه كمتر از5 درصد نيروي كار اين كشورها دراين بخش شاغل بوده و قادر است نه تنها نيازهاي غذايي مردم و مواد اوليه ساير بخشهاي داخلي را تأمين كند، بلكه قادر است مقادير قابل توجهي از توليدات خود را صادر نمايد. ـ محدوديت منابع توليد يكي از عواملي كه نقش مؤثري در پايين بودن بهرهوري عوامل توليد دارد، محدوديت منابع توليد است. در مناطق روستايي كشور منابع توليد اعم از زمين، آب و سرمايه بسيار محدود است. در برخي از مناطق روستايي كشور نظير مناطق شمال و شمال غرب كشور محدوديت زمين از عمدهترين مشكلات است. در بخشهاي ديگر به علت محدوديتهاي محيطي و اقليمي، منابع آب بسيار كم است. علاوه بر محدوديت منابع در مواردي از منابع محدود استفاده مناسبی نمی شود. عدم استفاده از آبهای جاری و سطحی، عدم استفاده از انرژی باد و خورشيد، عدم شناخت از قابليتهاي محيطي، عدم امكانات بهرهبرداري بهينه از قابليتهاي محيطي به علت عدم دسترسي به ابزار و امكانان مناسب مانع از بهرهبرداري از منابع محدود شده است. ـ عدم وجود قوه خلاقيت و ابتكار در مناطق روستايي به عوامل مختلف قوه خلاقيت و ابتكار كم است. عواملي نظير، فرهنگ سنتي علاقه به گذشته، عدم اطمينان نسبت به ايدهها و ديدگاههاي جديد، پايين بودن ضريب ريسك پذيري، ضعف و عدم كارائي نظام آموزشي در پايين بودن ابتكار و خلاقيت در مناطق روستايي مؤثر است. به علاوه عوامل دافعه روستايي و جاذبه هاي شهري باعث مهاجرت افراد تحصيل كرده و با سواد از روستا شده است. همچنين عوامل فرهنگي و اجتماعي، عوامل اقتصادي، تنگناهاي محيطي نيز در مهاجرت افراد نقش داشته و در نتيجه مناطق روستايي از نيروهاي جوان و تحصيلكرده تهي ميشود. اين امر در پايين بودن ابتكار و خلاقيت نقش داشتهاست .
با توجه به پايين بودن سطح سواد و مهارت استفاده از ماشين آلات، سرمايههاي موجود به طور صحيح بكار گرفته نميشود و نتيجه آن پايين بودن بهرهوري سرمايه در اين مناطق است. ـ كوچكي، تعدد وپراكندگي قطعات زراعي پراكندگي قطعات و كوچكي آنها يكي از دشواريها و موانع اصلي در راه افزايش توليد و توسعه كشاورزي است. اين عامل در پايين بودن بهرهوري عوامل توليد ( زمين، نيروي كار و سرمايه ) در مناطق روستايي بسيار اثر گذاشتهاست.
بهرهبرداري از منابع آب سطحي واراضي پشت سدها، عدم وجود اسناد مالكيت اراضي، عدم وجود سياستهاي كشت، عدم وجود و عدم اجراي قوانين مرتبط با تغييرات كاربري اراضي، پايين بودن و عدم پوشش خريد تضميني محصولات كشاورزي، عدم حمايتهاي لازم از محصولات كشاورزي و واردات بيرويه محصولات كشاورزي نظير چاي، پنبه، برنج و… كه آسيبپذيري محصولات داخلي را به شدت افزايش داده است. همچنين وجود واردات غير قانوني و قاچاق و اقتصاد غير رسمي باعث از بين بردن فرصتهاي لازم در بهبود شرايط افزايش بهرهوري عوامل توليد در اين بخش شدهاست. به دلیل خصوصیت فعالیت کشاورزی (کاربر بودن، سروکار داشتن با موجود زنده، وابستگی به شرایط آبوهوایی، آسیبپذیری در برابر بلایای طبیعی مانند آفات، سیل و غیره، توزیع نامناسب و... )عوامل دیگری نیز بر سرمایهگذاری بخش خصوصی در کشاورزی تاثیر میگذارد. از جمله نحوه مالکیت زمین، میزان کنترل و دخالت دولت میزان اطلاع از آینده، مقایسه سودآوری کشاورزی نسبت به فعالیتهای غیر کشاورزی، نیروی کار ارزان به دلیل کاربر بودن فعالیت کشاورزی، وجود امکانات زیربنایی لازم، ضربهپذیری بخش کشاورزی از شرایط جوی، آفات نباتی، سهلانگاری، وجود ریسک و عدم اطمینان لازم در تولید و مانند آن. استفاده درست و بهينه از ماشينآلات كشاورزي بستگي زيادي به وضعيت زمينهاي كشاورزي دارد و زمينهاي كه داراي طول و عرض مناسبي بوده و مسطح ميباشند، بكارگير ماشينآلات در اين اراضي بهرهوري بيشتري دارد. به عنوان مثال ميتوان به كار گيري سيستمهاي آبياري تحت فشار كه حول يك محور درگردش هستند اشاره كرد. هر چه وسعت زمين بيشتر باشد تعداد دهانههاي بيشتري قابل استفاده بوده وكارايي اين دستگاهها افزايش خواهد يافت. همچنين در قطعاتي كه پراكنده و كوچك هستند، از يك طرف ماشينآلات بزرگ، قدرت مانور زيادي نداشته و از طرف ديگري مدتي از وقت مفيد ماشينالات در بين اين قطعات پراكنده، صرف رفت و آمد ميشود. درنتيجه كارايي اين ماشينآلات در قطعات كوچك و پراكنده بسياركمتر از اراضي يكپارچه است .
از آنجا که سرمایه بخش دولتی مکمل سرمایه بخش خصوصی کشاورزی است لذا میتوان ادعا کرد که سرمایه بخش خصوصی نیز مکمل سرمایه بخش دولتی در کشاورزی خواهد بود. و به منظور تاکید بر مکمل بودن سرمایه بخش خصوصی و دولتی در کشاورزی برآورد دیگری نیز صورت گرفته که در آن اثر حذف سرمایهگذاری بخش خصوصی در کشاورزی بر روی بهرهوری نهایی سرمایه بخش دولتی در کشاورزی نشان داده شده است. سرمایهگذاری بخش خصوصی و دولتی کشاورزی مکمل یکدیگرند و این باعث میشود بهرهوری نهایی سرمایه هریک از بخشهای دولتی و خصوصی در کشاورزی افزایش یابد. همانطور که از مقایسه معادلات برآورد شده معلوم میگردد، با حذف کردن سرمایهگذاری دولت و یا بخش خصوصی بهرهوری نهایی سرمایه هریک از بخشهای خصوصی و دولتی نسبت به حالتی که هر دو بخش در کشاورزی فعالیت داشته باشدکمتر است. بدین ترتیب باید سرمایهگذاری بخش خصوصی و دولتی در کشاورزی تواما افزایش یابد و کاهش سرمایهگذاری هریک از بخشها منجر به کاهش بهرهوری نهایی سرمایه در کشاورزی خواهد شد.
1-مکانیزاسیون و عدم تمایل کشاورزان به صنعتی سازی که خود معلول دو علت دیگر می باشد؛
2-استفاده بهینه از آب، کود، سم و مدیریت بهتر تجهیزات و منابع.
در ادامه در مورد هریک از موارد به تفصیل پرداخته خواهد شد.
1- مکانیزاسیون چنانچه صرف عدم استفاده از ماشین آلات، مبنا قرار گیرد از زاویه درستی به مشکل نگاه نشده، بلکه باید دید عدم استفاده از ماشین آلات معلول چه چیزی است. این مشکل حداقل دو عامل اصلی دارد الف) نیروی کار ارزان و فراوان در این بخش که استفاده از نیروی کار به جای ماشین آلات را اقتصادیتر مینماید: بر طبق گزارشات مرکز آمار حدود 24 میلیون نفر در بخش های مختلف کشاورزی، صنعت و خدمات مشغول به کارند که حدود 25% (6 میلیون نفر) به حوزه ی کشاورزی تعلق دارد، این آمار در توزیع اشتغال باعث گردیده تا قیمت نیروی کار در این بخش به شدت کاهش یابد و افراد ترجیح دهند به جای استفاده از مکانیزاسیون از نیروی انسانی که ابزاری ارزانتر است استفاده نمایند، این مساله به شدت در بهرهوری بخش کشاورزی تاثیر گذاشته است آنچنان که ارزش افزوده به ازای هر نفر در این بخش به عدد 5720 دلار رسیده است.
کوچک بودن زمینها: بر طبق آماری که مرکز آمار ارائه داده است حدود 52٪ از زمین های کشاورزی در ابعاد زیر 15 هکتار میباشد که برای زراعت در حد صنعتی مناسب نیست و درصد زیادی از زمینهای بزرگ کشاورزی نیز به شکل بهینه مورد بهر برداری قرار نمی گیرند این تکه تکه شدن زمین ها بر میگردد به زمان سلطنت خاندان پهلوی که طرحی را در قالب اصلاحات ارضی برای زمین های کشاورزی اجرا کردند که در نتیجهی آن زمینهای بزرگ موجود کشور به تعداد زیادی زمین کوچک تقسیم و بین مردم توزیع شد. به موجب این طرح اندازهی زمینهای کشاورزی در کشور به یک باره کاهش شدیدی یافت و با ظهور تکنولوژیهای صنعتی و مکانیزاسیون در بخش کشاورزی زمینه برای رشد و گسترش مکانیزاسیون در بخش کشاورزی فراهم نبود که منجر به کاهش بهروهوری در این بخش گردید. مطمئنا اگر نهادی به دنبال جهش پایدار در حوزهی کشارزی باشد باید برای تجمیع زمین های کوچک نرم افزاری را تهیه نماید در غیر این صورت قطعاً اصلاحات اساسی در حوزه ی کشاورزی عقیم خواهد ماند.
2- استفاده بهینه از آب، کود، سم و مدیریت بهتر تجهیزات و منابع یکی از مواردی که خلا آن برای بهینه سازی تولید در بخش کشاورزی به خوبی احساس می شود شرکتهای کارگزاری کارآمد است. باید سیاستهایی را طراحی کرد که پس از آن دانش آموختگان رشتههای کشاورزی که با علم روز دنیا در این عرصه آشنایی کافی را دارند بتوانند شرکت های کارگزاری تاسیس کرده و به ارائه سرویس ها و خدمات مختلف علمی و فنی به تولید کنندگان این عرصه بپردازند. این مساله یعنی عدم حضور دانش آموختگان رشته های کشاورزی در فرایند تولید نیز یکی دیگر از عوامل کاهش بهره وری در این حوزه می باشد.
یک روش مهم برای افزایش بهره وری آب , بخصوص در مناطق خشک , اصلاح برنامه زمان بندی آبیاری , برمبنای نظارت منظم شرایط رطوبت خاک در طی فصل می باشد.بیشتر کشاورزان دانش یا ابزار هایی برای پایش تخلیه آب خاک برای زمان بندی درست را ندارند.روش های سنتی , مانند لمس کردن خاک و کاوش خاک نسبتا" موثر هستند , اما کاربر ها باید تجربه کافی داشته باشند.رویکرد عملی فعالیت اداره ترویج محل محاسبه و اطلاع رسانی نیاز های آبی روزانه و هفتگی گیاهان زراعی منطقه می باشد.
چند نمونه از روش های موثر ,کم هزینه برای بهبود راندمان آبیاری وجود دارد. این روش ها شامل استفاده از آبیاری شیاری , پوشش دادن کانال ها برای کاهش نفوذ آب , لوله های سفت یا تا شونده برای محل دبی نهر آب اول مزرعه ,لوله های سیفون و لوله های دریچه برای کنترل بهتر جریان در شیار و شیب بندی , انعطاف پذیری زمین برای افزایش جریان و توزیع آب ,روش های جریان سریع وغیرعادی و تقلیل آن برای بهبود راندمان آبیاری شیاری می باشند. تجربه نشان می دهد که اصلاحات ساده می توانند فواید زیادی به بار آورند.دو عمل دیگر مدیریت مهم هستند. یک روش آبیاری شیاری حذفی ( یا شیاری متناوب) , که کشاورز به صورت یک در میان شیارها را آبیاری می کند.در این روش نصف شیار های مزرعه آبیاری می شود و خود به خود آبیاری اضافه کاهش می یابد.این روش به سرمایه گذاری دیگر یا صرف زمان اضافه نیاز ندارد و به آسانی قابل اجرا می باشد.
روش دیگر آبیاری با آب کم , که می تواند به کشاورزان جهت مدیریت منابع آب محدود کمک نماید و اثرات خشکی را کاهش دهد.در حال حاضر , بیشتر کشاورزان گیاهان زراعی خود را با هدف به حداکثر رساندن عملکرد در واحد سطح آبیاری می کنند. این راهکار _حداکثر آبیاری برای حداکثر تولید – هم غیر عاقلانه و هم ناپایداری در حوضه های می باشد که برداشت آب سریع تر از ذخیره سازی مجدد آن حوزه می باشد. اما گزینه های دیگر پایداری نظیر آبیاری با آب کم سودمند خود را کمتر نشان دادند. بهره وری آب از طریق پذیرش ابیاری قطره ای , بهبود روش های آبیاری سطحی موجود و ترویج مستمر مدیریت بهتر آب در مزارع افزایش می یابد.
شماري از تدابير كه در واقع نيروي محركه ي مناسبي براي پيشرفت اقتصادي و توسعه ي اين صنعت مادر و پايه است:
1- اصلاح قيمت گذاري محصولات كشاورزي 2- تشويق سرمايه گذاري خصوصي از طريق مختلف از جمله امنيت سرمايه گذاري در بخش كشاورزي 3- ارتقاي بهره وري كليه ي عوامل توليد در بخش كشاورزي 4- كاهش ضايعات محصولات در مراحل مختلف 5- سرمايه گذاري دولت در امور زيربنايي شامل آموزش، تحقيق و ترويج 6- احترام به كشاورز و امر كشاورزي 7- ايجاد قوانين حمايتي در قيمت گذاري محصولات كشاورزان و اتخاذ تدابيري براي عدم سودآوري بيش از حد خدمات و امور واسطه گري 8- حذف ماليات محصولات كشاورزي و پرداخت سوبسيد در موارد لزوم 9- بيمه ي كشاورزان و محصولات كشاورزي 10- ايجاد تعاوني و اتحاديه هاي كشاورزي جهت بازاريابي و عرضه و صادرات محصولات كشاورزي در جهت حذف واسطه ها و حفظ سطح مطلوب قيمت ها 11- ايجاد صنايع تبديلي به منظور ايجاد اشتغال، جلوگيري از ضايعات و ايجاد ارزش افزوده و كسب درآمد بيشتر براي كشاورزان 12- ايجاد نمايشگاه هاي كشاورزي در كشور و آشنا نمودن توليدكنندگان و صادركنندگان محصولات كشاورزي از پيشرفت ساير كشورها در اين زمينه به منظور ارتقاي فرهنگ توليد و فرهنگ صادراتي كشاورزان 13- هماهنگي وزارتخانه هاي بازرگاني، صنايع، راه و ترابري، اقتصاد و دارايي و نفت (پالايشگاه) و همچنين سازمان برنامه و بودجه با وزارت كشاورزي به منظور امكان هدايت برنامه ريزي و تغيير ساختار در حال گذار كشاورزان 14- گسترش بخش هاي تحقيقات اقتصاد كشاورزي 15- ايجاد درآمدهاي ضمني براي كشاورزان مثل سهامدار شدن در كارخانه هاي وابسته به صنايع غذايي و ايجاد شركت سهامي زراعي 16- گسترش و ورود تكنولوژي مطلوب و سازگار 17- تاسيس آموزشكده هاي كشاورزي و عمران در مناطق روستايي 18- آموزش مستمر فني و حرفه اي كشاورزان 19- ايجاد مراكز تفريحي در روستاها 20- برقراري حقوق بازنشستگي از طريق سازمان تامين اجتماعي و يا تاسيس سازماني مختص كشاورزان 21- سياست گذاري جدي در شناسايي و طراحي پروژه هاي عمراني- سازه هاي آبي و احداث سدهاي لازم در حوضه هاي آبريز و مسيل هاي پر آب ولي پراكنده (در صورت عدم ايجاد مخاطرات زيست - محيطي) و همچنين ساير امور زيربنايي آب و خاك. نتیجهگیری علاوه بر موارد فوق الذكر، در يك جمعبندي كلي ميتوان عوامل زير را كه از جمله مشكلات كشاورزي در ايران است به عنوان عوامل مانع از توسعه و افزايش بهرهوري عوامل توليد در اين بخش بيان كرد: - پايين بودن سطح آموزش ترويج و تحقيقات در بخش كشاورزي - بالا بودن سطح شاغلين در اين بخش - پايين بودن سطح درآمد روستائيان به نسبت شهرنشينان - مشخص نبودن مالكيت اراضي ومسايل و مشكلات حقوقي و ساختاري نظام ارضي - پايين بودن ميزان سرمايهگذاري بخش خصوصي در كشاورزي - نبودن ارتباط تنگاتنگ بين اين بخش و ساير بخشهاي اقتصادي - كمبود نيروي انساني جوان و متخصص ( حدود 46 درصد از شاغلين بخش كشاورزي در سال 1382 بيش از 50 سال سن داشتهاند) - مسائل مربوط به سرمايهگذاري و اعتبارات در بخش كشاورزي - كمبود و عدم بهرهبرداري صحيح از منابع آب - عدم وجود بازار مناسب و مشكلات و موانع بازاريابي محصولات كشاورزي - پراكندگي و كوچكي زمينهاي كشاورزی كه موجب عدم استفاده صحيح از نهادههاي كشاورزي ميشود. - پايين بودن سطح قيمت محصولات كشاورزي نسبت به ساير محصولات - كويرزايي، فرسايش و تخريب زمينهاي كشاورزي - وجود اقتصاد زير زميني، قاچاق و واردات بيرويه محصولات كشاورزي
نتیجه گیری و پیشنهادات:
با توجه به مطالب ارائه شده می توان نتیجه گرفت وضعیت بهره وری و ضایعات محصولات کشاورزی کشور ما
به هیج عنوان شایسته کشور ما نبوده و متاسفانه در وضعیت نابسامانی قرار دارد بنابراین این وضعیت بهره وری و ضایعات
کشاورزی در ایران باعث شده که کشور ایران در بسیاری از محصولات به مرز خوکفایی برسد ولی خودکفایی
پایدار نماند. از سوی دیگر با توجه به اینکه کیفیت کار نیروی انسانی بیشترین تاثیر را در افزایش بهره وری بخش کشاورزی
دارد. پس ارائه ترویج و آموزش کشاورزی خصوصا آموزش نیروی انسانی در بخش کشاورزی و منابع طبیعی به منظور افزایش
بهره وری نیروی کار درصد بهره وری بیشتری را در مقایسه با افزایش موجودی زمین و منابع طبیعی و فن آوری خواهد داشت
این نقش حیاتی ترویج و آموزش کشاورزی را به خوبی نشان می دهد. همچنین فرهنگ مصرف، دانش تولید و دانش تبدیل و
فرآوری محصولات کشاورزی و دانش بهره گیری صحیح از ماشین آلات و امکانات کشاورزی همگی به نوعی مستقیم و غیر
مستقیم با کاهش ضایعات کشاورزی در ارتباطند. بنابراین آموزش تولید کنندگان در این زمینه ها می تواند نقش مهمی در
کاهش ضایعات کشاورزی داشته باشد. با توجه به این مطالب می توان دریافت که ارتباط مستقیمی بین ترویج و آموزش
کشاورزی، بهره وری و ضایعات محصولات کشاورزی وجود دارد. لذا با توجه به عوامل محدود کننده و بهبود دهنده بهره وری
و ضایعات محصولات کشاورزی و معطوف داشتن برنامه های ترویج و آموزش کشاورزی به سوی استفاده از این نقاط ضعف و
قوت می توانیم امیدوار باشیم که در آینده آمارهای بهره وری و ضایعات محصولات کشاورزی در کشور ما وضعیت بهتری را
که شایسته کشاورزی پر توان و استعداد کشور ما باشد نشان دهند.
با توجه به مطالب ذکر شده خصوصا بیان عوامل محدود کننده و بهبود دهنده پیشنهاد می شود:
با گسترش امکانات و رفع نیازها و مشکلات تولید و معاش در روستاها که قطب تولید کشاورزی ایران می باشند زمینه
بازگشت جوانان از شهرها و عدم مهاجرت آنان از روستاها به شهرها در جهت جلوگیری از فرسایش نیروی انسانی
فراهم گردد.
به کمک کانالهای ارتباطی مختلف و با بهره گیری از پایه و اصول علم ترویج و آموزش کشاورزی و نیز تکنولوژی
های نوین ارتباطی و اطلاعاتی سیستمی جامع و به روز و مطابق با نیاز فراگیران تدوین گردد که به واسطه آن بخشی از
کمبود اطلاعات و عدم اطلاع رسانی جبران گردد.
برنامه های ترویجی و آموزشی خاص زنان روستایی متناسب با جوامع روستایی ایران تهیه و تدوین گردیده و توسط
متولی امور کشاورزی در ایران جهت افزایش بهره وری این قشر خاص و مهم اجرا گردد.
در نظر گرفتن مقاطع زمانی خاص همانند سال یا ماه و هفته جهت اجرای برنامه های خاص بهره وری در جهت شناخت هر چه بهتر و ایجاد اعتقاد و باور ملی در خصوص فواید بهره وری .
استفاده صحیح و بجا از خبرگان و نخبگان در زمینه علوم کشاورزی در گرایشهای مطابق با تحصیلات دانشگاهی در
پست های اجرای و مدیریتی وزارت جهاد کشاورزی جهت افزایش بهره وری و افزایش انگیزه کارکنان .
توجه به بکارگیری نوآوری در تولید کشاورزی، سرمایه گذاری درکشاورزی، بهبود ارتباط کشاورزان با بازار .
توجه خاص و انحصاری به ترویج و آموزش کشاورزی به عنوان کلید توسعه بهره وری و کاهش ضایعات کشاورزی .

بهره وری در صنعت کشاورزی (بابک رحمتی و آقای فریاد)...